Prodhimet e artizanatit në Kukës janë trashëgimi e një kulture shumë të vjetër, e cila mendohet të ketë rrënjë që nga koha ilire. Ky qytet ka pasur një traditë të pasur zejtarie, ku një vend të veçantë ka zënë poçeria. Edhe pse sot kjo mjeshtëri pothuajse është zhdukur, dëshmitë arkeologjike tregojnë rëndësinë e saj. Në fshatin Kolsh, pranë Kukësit, janë zbuluar objekte poçerie të lashta, që dëshmojnë për aftësinë dhe krijimtarinë e banorëve vendas në të kaluarën.
Përveç poçerisë, në këtë zonë kanë qenë të zhvilluara edhe gdhendja e gurit dhe e drurit, si dhe punimi i hekurit. Këto zanate janë përdorur gjerësisht për ndërtimin dhe zbukurimin e shtëpive, veglave të punës dhe objekteve të ndryshme shtëpiake, sidomos nga periudha e mesjetës e deri në kohët më të vona. Megjithatë, me kalimin e viteve, këto mjeshtëri po vijnë duke u harruar, ndërsa numri i artizanëve që i ushtrojnë ato është gjithnjë e më i vogël.
Në kontrast me këtë rënie, punët e dorës së grave kanë arritur të rezistojnë më mirë në kohë. Qilimat dhe sixhadet e prodhuara nga gratë kuksiane dallohen për cilësinë e lartë, punimin e imët dhe vlerën estetike. Ato kanë qenë shumë të kërkuara në tregun vendas dhe të huaj, ndërsa para rreth dy dekadash janë eksportuar edhe në disa vende të Evropës, duke e bërë artizanatin kuksian të njohur përkrah atij të Korçës dhe Krujës.
Një tjetër element i rëndësishëm i këtij artizanati është përgatitja e kostumeve tradicionale popullore për gra dhe burra. Këto kostume janë ruajtur në formën e tyre origjinale dhe përfaqësojnë qartë identitetin kulturor të Kukësit. Sot ato përdoren më rrallë në jetën e përditshme dhe vishen kryesisht nga të moshuarit ose në zona të thella rurale, ku mënyra e jetesës tradicionale është ende e fortë. Më shpesh, kostumet shfaqen gjatë festave folklorike, dasmave dhe ngjarjeve kulturore, ku marrin vëmendje të veçantë për bukurinë dhe simbolikën e tyre.
Kostumet popullore, sidomos ato të grave, dallohen për elegancën, larminë dhe ngjyrat e pasura. Ato janë unike në llojin e tyre dhe ndryshojnë dukshëm edhe brenda vetë krahinës së Kukësit, duke reflektuar identitete të ndryshme lokale dhe një trashëgimi të gjallë kulturore që vazhdon të ruhet.
Disa nga veshjet Karakteristike të Kukësit
Për gratë:
– Xhubleta: Një fund i rrudhur me shumë ngjyra, i zbukuruar me motive gjeometrike dhe elemente simbolike.
– Këmisha e bardhë: E bërë nga pëlhurë natyrale dhe e qëndisur me motive tradicionale.
– Jepeku (jeleku): Veshje e sipërme prej leshi, e qëndisur me fije të arta ose të argjendta.
– Shamia e kokës: E bardhë ose me ngjyra të ndezura, e lidhur në mënyra të ndryshme sipas moshës dhe statusit martesor.
– Stolitë: Gratë përdorin varëse, byzylykë dhe rrathë argjendi, shpesh të trashëguara brez pas brezi.
Për burrat:
– Plisi (qelesheja): Kapelë e bardhë prej leshi, simbol i identitetit shqiptar.
– Xhoka: Një jelek prej leshi i zbukuruar me qëndisma dhe ngjyra të errëta.
– Tirqet: Pantallona të ngushta prej leshi me vija të zeza në anë.
–Opingat: Këpucë tradicionale prej lëkure, të punuara me dorë.